Jasna Góra zasiedlona została w 1382 roku przez OO. Paulinów, którym książę Władysław Opolczyk przekazał parafialny kościół Najświętszej Marii Panny. Dzięki darowiznom Władysława II Jagiełły i jego żony Jadwigi w 1393 wzniesiono klasztor. Zbudowane w latach 1620-1644 przez Władysława IV Wazę fortyfikacje uczyniły klasztor znaczącym ośrodkiem obronnym. W 1655 roku twierdza stawiła skuteczny opór wojskom szwedzkim.

Król Jan Kazimierz w Ślubach Lwowskich ogłosił Matkę Boską Królową Polski. W 1717 roku przeprowadzono pierwszą na ziemiach Polski koronację obrazu Czarnej Madonny.

Obecny zespół architektoniczny, powstały na przestrzeni ponad pięciu wieków, przedstawia się jako zwarty kompleks klasztorny. W murach fortecznych zgromadzono ważne dla Polski budowle i pamiątki. Są one świadectwem epok i ludzi oraz dziedzictwem kulturowym Polski.

Parki podjasnogórskie utworzone w XVIII / XIX wieku na stoku Jasnej Góry. Na ich terenie mieszczą się m.in. secesyjny Pawilon Wystawowy Muzeum Częstochowskiego, unikalna i jedyna w Polsce zagroda włościańska, drewniana i stylowa altana, Obserwatorium Astronomiczne oraz korty tenisowe. Obok pomnika Stanisława Moniuszki gromadzą się zapaleni szachiści. Przestrzeń Parków urozmaicają dwa baseny połączone wąskim kanalikiem i ubarwione tryskającą fontanną. Wśród zieleni występują rzadkie gatunki drzew i krzewów. Gatunki obce pochodzą głównie z Ameryki Południowej i Azji.

Aleje Najświętszej Maryi Panny główna ulica Częstochowy, wiedzie od Kościoła św. Zygmunta do parków podjasnogórskich, łącząc tereny Starej i Nowej Częstochowy. Od połowy wieku XIX właśnie tutaj powstawały reprezentacyjne gmachy przeznaczone dla instytucji publicznych i rezydencje miejscowych fabrykantów, których fasady bogato zdobione są wykuszami, balkonami i innymi detalami architektonicznymi. Tutaj znajdują się też kamieniczki mieszczańskie. Zabudowa Alei - poza modernizacją i uzupełnieniami - zachowała się do czasów współczesnych.

Ratusz symbol miasta, pamiątka powstania dzisiejszej Częstochowy. Wzniesiony na siedzibę władz nowego miasta w 1828 roku, w dwa lata po formalnym połączeniu Starej i Nowej Częstochowy. Rzadki przykład przestrzennego ulokowania władz miejskich wzdłuż poprzecznej osi centralnego placu miasta. Rozbudowany w 1908 roku, dwukondygnacyjny budynek Ratusza, z okrągłą wieżą pośrodku i dwoma bocznymi pawilonami, otoczony był z trzech stron - z wyjątkiem frontowej - dużym ogrodem. Obecnie Ratusz jest główną siedzibą Muzeum Częstochowskiego.

Kościół św. Zygmunta najstarszy kościół w Częstochowie, powstały w XIV wieku, trójnawowy z wydłużonym prezbiterium i jedną gotycką wieżą. Obecny, barokowy kształt kościoła, od 1783 roku posiada fasadę z dwiema wieżami. W miejscu dzisiejszej ulicy Mirowskiej, biegnącej w sąsiedztwie kościoła znajdowała się dzwonnica, obok której przebiegały dawne mury i baszta miejska.

Archikatedra św. Rodziny budowana etapami w latach 1901-1927, jest jednym z największych kościołów w Polsce. Murowana z cegły, a w detalu architektonicznym z kamienia i piaskowca, w stylu neogotyckim, trójnawowa, o wydłużonym prezbiterium i fasadzie zwieńczonej dwiema wieżami (100 m długości). Wnętrze Archikatedry wykończone jest granitem skandynawskim, a okna i rozety zdobione witrażami przedstawiającymi ważniejsze wydarzenia w dziejach narodu oraz Sakramenty Święte. W latach 30 - tych XX wieku przed trzema ołtarzami wykonano balustrady komunijne z maswerkami i płaskorzeźbami. Pod kaplicą Matki Boskiej Częstochowskiej znajdują się krypty biskupów częstochowskich.

Kościół św. Barbary zbudowany w I połowie XVII wieku dla potrzeb nowicjatu Klasztoru Jasnogórskiego. O lokalizacji zadecydowało prawdopodobnie źródełko, w którym według legendy obmyto sprofanowany w 1430 roku obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, skradziony na Jasnej Górze. Gmach kościelny utrzymany jest w stylu barokowym ze śladami gotyku, pierwotnie jednonawowy, a przy rozbudowie wzbogacony o boczne nawy w postaci kaplic. Zwieńczeniem wieży jest barokowy hełm. Za kościołem znajduje się kaplica św. Barbary z cudownym źródełkiem.

Stary Rynek był centralnym punktem dawnego miasta - Starej Częstochowy. W średniowieczu skupiały się tu liczne szlaki handlowe. Na rynku stał w okresie XV-XIX wieku ratusz, spalony w 1812 r. (lokalizacja ratusza zaznaczona konturem obrysu fundamentów na powierzchni rynku). Zachowany układ północnej i wschodniej pierzei rynku. Na uwagę zasługują: XVIII-wieczne kamienice pod numerami 21 i 23, wzniesiona w początkach XX w. kamienica pod nr 14 oraz budynek dawnej karczmy z XVII w. (obecnie ul. Mirowska 4).

Urząd Miasta Częstochowy